Қазақстанда «асар» деген сөз бар. Ол қарапайым бір нәрсені білдіреді: егер біреуге көмек қажет болса, адамдар жиналып, көмектеседі. Ешқандай формальдылықсыз және келісімдерсіз — жай ғана келіп, істейді.
Біз өмір сүріп жатқан заман дәл осындай әрекетті жиі талап етеді — үн қосу, әрекет ету, көмектесу. Сондықтан бүгінде бұл ізгі дәстүр жаңа мәнге ие болып отыр.
XXI ғасырда асар рухы жоғалып кеткен жоқ. Керісінше, ол өзгеріп, ауқымды әрі айқын бола түсті.
Соңғы жылдары елде және жалпы Орталық Азияда волонтерлік мақсатты түрде дамып келеді. Алдымен 2020 жылы Қазақстанда Волонтерлер жылы өтті, кейін 2024 жылы ТМД елдерінде Волонтерлер қозғалысы жылы жарияланды. Қазір Қазақстанның бастамасының арқасында 2026 жылды Біріккен Ұлттар Ұйымының қолдауымен Халықаралық еріктілер жылы ретінде жариялау бағыты қарқын алып келеді.
Бірақ мәселе тек халықаралық бастамалар мен ақпараттық науқандарда ғана емес. Біз Қазақстанда және өңірде волонтерлікке деген көзқарастың біртіндеп өзгеріп жатқанын көріп отырмыз. Ол енді хобби ретінде қабылданбайды, керісінше нақты міндеттерді шешуге қосылатын маңызды үлес ретінде қарастырылады — білім беру, экология, денсаулық сақтау, іздестіру-құтқару жұмыстарында.
Мемлекеттік құрылымдар, жергілікті билік және волонтерлер барған сайын бөлек емес, бірге жұмыс істей бастады.
Осы жағдайда ережелер де өзгеріп жатыр: Қазақстанның жаңа Конституциясында волонтерлікті қолдау туралы тікелей айтылған. Нәтижесінде түсінік те өзгере бастады: волонтерлік қызмет — қосымша нәрсе емес, ол шарт; дәмдеуіш емес, негізгі құрамдас бөліктердің бірі.
Бұл тұрғыда Қазақстан жалғыз емес. Бүгінде көптеген елдерде волонтерлік бұрынғыдан да күрделі әрі жылдам өзгеріп жатқан тұрақты даму міндеттерін шешудің тиімді жолы ретінде қайтадан жаңаша қарастырылуда.
Сонымен қатар үйреншікті қатысу түрлері де жоғалған жоқ: адамдар әлі де аумақтарды тазалауға шығып, ағаш отырғызады. Бұл әлі күнге дейін негізгі негіз болып қала береді. Бірақ сонымен бірге жаңа мүмкіндіктер пайда болуда. Мысалы, онлайн-волонтерлік әртүрлі құрлықтарда жүрсе де, көмектесуге, тәжірибе бөлісуге және бірге жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
Орталық Азияда бұл әсіресе айқын байқалады. БҰҰ еріктілер бағдарламасы 2024 жылы дайындаған шолу көрсеткендей, өңірде волонтерлік өз негізін — өзара көмек дәстүрін сақтай отырып дамып келеді. Мемлекет, бизнес және азаматтық қоғам біртіндеп неғұрлым үйлесімді әрекет етуге үйреніп жатыр, ал волонтерлердің үлесі экологияда, әлеуметтік салада және төтенше жағдайлар кезіндегі жұмыстарда барған сайын айқын көріне бастады.
Әрине, Біріккен Ұлттар Ұйымының рөлі де өзгеріп жатыр. БҰҰ Еріктілер бағдарламасы (ДООН) арқылы біз түрлі тәжірибесі мен дағдылары бар, соның ішінде цифрлық құзыреттері бар волонтерлерді тартамыз және олардың қатысуын қолжетімді әрі тиімді етуге тырысамыз. Ал БҰҰ Даму бағдарламасы (ПРООН) арқылы біз үкіметтермен жұмыс істейміз, волонтерліктің даму, климат және экология стратегияларына енгізілуін қамтамасыз ету үшін — ол бір реттік көмек ретінде емес, жүйелі түрде жүзеге асуы үшін.
Бірақ бәрібір бір нәрсе жетіспейді.
Волонтерлер өте көп жұмыс атқарады. Олар қауіп-қатерді азайтады, адамдарға көмектеседі, қоршаған ортаны қорғайды. Мұның бәрі өмірде — айналамызда көрініп тұрады. Бірақ ол әрдайым жүйелерде, есепке алуда, бюджеттерде көріне бермейді. Волонтерлерді бағалайды, бірақ әрдайым қолдай бермейді.
Дәл осы туралы БҰҰ Еріктілер бағдарламасының «Әлемдегі волонтерліктің жай-күйі 2026» баяндамасында айтылады. Маңыздысы тек волонтерлік қызметке қанша уақыт пен ресурс жұмсалғанын білу ғана емес, сонымен бірге оның қоғамға қалай әсер ететінін түсіну: оны тұрақтырақ етеді, адамдар арасындағы байланыстарды күшейтеді және түрлі сын-қатерлерді еңсеруге көмектеседі.
Орталық Азия үшін бұл ерекше маңызды. Мұнда ынтымақтастық дәстүрлері өте күшті. Бірақ олар XXI ғасырда толық қуатымен көрінуі үшін қолдау қажет — мойындау, деректер және инвестициялар.
Волонтерлерге тек мотивация ғана емес, сонымен бірге жағдай мен дайындық та керек. Ал жүйелерге үйлестіру қажет. Волонтерлердің тұрақты дамуға қосқан үлесі шешім қабылдау кезінде ескерілуі тиіс.
Бұл тек ұлттық емес, сонымен бірге өңірлік міндеттерге де қатысты — мысалы, Арал теңізі аймағында. Экологиялық мәселелер шекара білмейді, сондықтан шешімдер де шекарамен шектелмеуі керек.
Егер Орталық Азия елдері өңірлік экологиялық волонтерлікті қолдайтын болса, ол ұзақ мерзімді перспективада тиімді жұмыс істей алады.
Сонда волонтерлік жай ғана ізгі ниет болып қалмайды. Ол елдердің болашақтағы сын-қатерлермен қалай күресетінінің бір бөлігіне айналады.
Сондықтан 2026 жыл — жай ғана күнтізбедегі дата емес. Бұл келесі қадам жасауға берілген мүмкіндік.
Көмектесу ерекше жағдай емес, қалыпты құбылысқа айналуы үшін.
Адамдардың қатысуы ереже деңгейіне жетуі үшін.
Волонтерлік өз мәні бойынша қазірдің өзінде қандай болса, сондай — даму ресурсы — болып қалыптасуы үшін.
Көмектесетін уақыт.
Және оны өткізіп алмау маңызды.
Авторлары: Хаолян Сюй — БҰҰ Даму бағдарламасы әкімшісінің орынбасары; Тойли Курбанов — БҰҰ Еріктілерінің атқарушы үйлестірушісі.
The center can advise you on all questions of interest regarding the activities of the Front Office, the Year of the Volunteer, nationwide projects or any other issue related to volunteering. Available: phone call, WhatsApp, Telegram
оказание волонтерской помощи в подготовке к ЕНТ, обучению английскому языку, компьютерной и правовой грамотности страшеклассников средних школ в сельской местности
участие в проекте более 1000 волонтеров из числа преподавателей, студентов и др. Охват обучением не менее 1000 учащихся средних школ сельской местности в каждом регионе
Акмолинская, Алматинская, Актюбинская, Атырауская, Восточно-Казахстанская, Жамбылская, Западно-Казахстанская, Карагандинская, Кызылординская, Костанайская, Мангистауская, Павлодарская, Северо-Казахстанская, Туркестанская области
Примечание: в графе «территориальный охват» могут быть указаны только базовые центры реализации проектов, вмесет с тем проекты будут реализован во всех регионах республики.
привлечение волонтеров в сферу охраны здоровья, оказанию помощи в уходе за больными, в том числе в хосписах, онкологических диспансерах и др.
открытие 3 центров поддержки волонтеров в сфере охраны здоровья в городах Алматы, Кызылорда, и Петропавловск. Участие в проекте не менее 1000 волонтеров. Выделение не менее 68 грантов для реализации волонтерских идей в сфере здравоохранения
г. Алматы, Кызылординская и Северо-Казахстанская области
Примечание: в графе «территориальный охват» могут быть указаны только базовые центры реализации проектов, вмесет с тем проекты будут реализован во всех регионах республики.
внедрение практики наставничества волонтерами в отношении детей, находящихся в детских домах, и молодежи, детей, оказавшихся в трудной жизненной ситуации в центрах социального обслуживания системы социальной защиты населения.
создание 3 центров поддержки волонтеров в сфере наставничества в городах Нур-Султан, Шымкент, Атырау. Внедрение практики наставничества, подготовка не менее 50 персональных наставников из числа авторитетных и уважаемых граждан (волонтеров). Привлечение 1000 обученных граждан и волонтеров. Выделение и реализация не менее 68 малых грантов
города Нур-Султан, Шымкент и Атырауская область.
Примечание: в графе «территориальный охват» могут быть указаны только базовые центры реализации проектов, вмесет с тем проекты будут реализован во всех регионах республики.
защита окружающей среды, очистке рек и лесов, посадке деревьев, обучению сортировке мусора.
создание 3 центров поддержки волонтеров в сфере защиты окружающей среды, очистке рек и лесов, посадке деревьев, обучению сортировке мусора в городах.Талдыкурган, Уральск, Костанай. Вовлечение граждан в волонтерскую деятельность в сфере защиты окружающей среды и экологической безопасности, очистке рек и лесов, посадке деревьев, обучению сортировке мусора. 1000 привлеченных волонтеров. Выделение не менее 68 малых грантов.
Алматинская, Западно-Казахстанская, Костанайская области.
Примечание: в графе «территориальный охват» могут быть указаны только базовые центры реализации проектов, вмесет с тем проекты будут реализован во всех регионах республики.
привлечение волонтеров по сохранению объектов историко-культурного наследия.
создание 3 центров поддержки волонтеров для привлечения волонтеров к проектам по сохранению объектов историко-культурного наследия в городах Тараз, Караганда, Туркестан. Расширение участия граждан в реализации проектов по сохранению и развитию культурно-исторического наследия, восстановления и сохранения памятников истории, культуры и мемориальных комплексов. Привлечение 1000 граждан и волонтеров к реализации проекта. Выделение не менее 68 малых грантов.
Жамбылская, Карагандинская, Туркестанская области.
Примечание: в графе «территориальный охват» могут быть указаны только базовые центры реализации проектов, вмесет с тем проекты будут реализован во всех регионах республики.
привлечение волонтеров в дома престарелых, центры социального обслуживания системы социальной защиты населения.
создание 3 центров поддержки волонтеров в городах Алматы, Актау, Павлодар. 1000 волонтеров окажут помощь организациям социального обслуживания системы социальной защиты населения. Выделение не менее 68 грантов для реализации волонтерских идей в социальной сфере. Выпуск сборника лучших практик волонтерской деятельности в сфере социальной защиты населения.
г. Алматы, Мангистауская и Павлодарская области.
Примечание: в графе «территориальный охват» могут быть указаны только базовые центры реализации проектов, вмесет с тем проекты будут реализован во всех регионах республики.
привлечение волонтеров к проектам по поиску пропавших людей, снижению рисков бедствий и ликвидации последствий чрезвычайных ситуаций природного и техногенного характера, в том числе по поиску документов, повествующих о подвигах наших соотечественников в Великой Отечественной войне.
создание 3 центров поддержки волонтеров в сферах ЧС, работы по поиску пропавших людей, в городах Кокшетау, Актобе, Усть-Каменогорск. Расширение участия граждан и волонтерских организаций в поисковых мероприятиях, в том числе документов, повествующих о подвигах наших соотечественников в Великой Отечественной войне, защите населения от чрезвычайных ситуаций. Привлечение 1000 привлеченных волонтеров к реализации проекта. Выделение не менее 68 малых грантов.
Акмолинская, Актюбинская, Восточно-Казахстанской области.
Примечание: в графе «территориальный охват» могут быть указаны только базовые центры реализации проектов, вмесет с тем проекты будут реализован во всех регионах республики.
