Волонтерлік – өмірді жақсы жаққа өзгерту тәсілі

Қазақстандық Зарина ЖУМАТАЕВА бірнеше жылдан бері Біріккен Ұлттар Ұйымы волонтері ретінде Угандада жұмыс істейді. Біз онымен осы ерекше тәжірибе және әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамдарды волонтерлер қозғалысына не тартатыны туралы әңгімелестік.

– Зарина, сіз волонтерлік қызметпен қашан айналыса бастадыңыз және Біріккен Ұлттар Ұйымы жобаларына қалай келдіңіз?

– Мен волонтер ретіндегі жолымды Алматыда әпкем Томиристің ұсынысымен бастадым: ол маған Ұлттық волонтерлік желі мен ЮНИСЕФ-тің мектептердегі буллингке қарсы бағытталған BeKind жобасына бірге қатысуды ұсынды. Бұл 2020–2021 жылдары болды.

Біз балалармен және жасөспірімдермен жұмыс істедік, презентациялар дайындап, мектептерде сабақтар өткіздік, буллингтен қалай қорғану керектігін және басқалардың құқықтарын бұзбау жолдарын түсіндірдік… Мен бұл жобаға қызығушылықпен бардым, бірақ ол шын мәнінде шабыт беретін жұмыс болып шықты, өйткені біздің істеп жатқан ісіміздің нәтижесі бар екенін көрдік, әрі ол қоғам үшін өте маңызды және пайдалы болды.

Менің ойымша, белгілі бір деңгейде жолым болды, өйткені алғашқы тәжірибем дәл осындай ірі жобаға байланысты болды. Сол арқылы мен бәрінің қалай жұмыс істейтінін, қандай нәтиже беретінін және өзіңнің ортақ іске қандай үлес қоса алатыныңды бірден көрдім. Ең бастысы, мен волонтер ретінде «өзгеріс агенті» бола алатынымды түсіндім, маңызды мәселелер мен проблемаларды шешуге нақты әсер ететін үлкен жұмыстарға қатыса алатынымды ұқтым. Сондықтан, кейін «жалғастыру керек пе, жоқ па» деген сұрақ та туындаған жоқ. Волонтерлік – бұл сөзсіз «менің жолым».

Ал қандай да бір салаға тереңірек бойласаң, ол туралы ақпарат өзінен-өзі келе бастайтындай болады. Сол Instagram-да маған БҰҰ Еріктілер бағдарламасы (UNV) туралы жазбалар, волонтерлерге арналған мүмкіндіктер мен шетелдегі бос орындар туралы хабарландырулар жиі шыға бастады. Әрине, мен де халықаралық волонтерлік салада өзімді сынап көргім келді.

Мен жоғары білімді «халықаралық қатынастар» мамандығы бойынша алдым, бірақ бұдан бөлек логистика, қоймалау және жеткізу тізбегін қамтамасыз ету салаларында білім алып, практикалық тәжірибе жинақтадым. Нәтижесінде дәл осы тәжірибем сұранысқа ие болды. Сонымен қатар ағылшын тілін білуім де маңызды рөл атқарды. Жалпы, бұл халықаралық волонтер үшін негізгі талаптардың бірі, өйткені тілсіз көпұлтты командада жұмыс істеу мүмкін емес.

– Сіз Біріккен Ұлттар Ұйымының Босқындар ісі жөніндегі агенттігі жобасында волонтер ретінде жұмыс істедіңіз, ал қазір Біріккен Ұлттар Ұйымы миссиясы аясында Конгода қызмет етіп жүрсіз. Неге дәл Африканы таңдадыңыз? Ол жақта немен айналысасыз?

– Мұнда, бәлкім, Біріккен Ұлттар Ұйымы-дағы волонтерлік вакансияларға іріктеу процесі қалай жүретінін түсіндіру керек.

Жалпы, бұл әдеттегі жұмыс іздеу процесіне ұқсайды, мысалы, «хедхантер» сияқты платформалардағыдай: БҰҰ Еріктілер бағдарламасы сайтында бос орындарды қарап, өзіңнің біліктілігің мен талаптарға сай келетіндеріне өтінім бересің де, жауап күтесің. Үміткерлер өте көп, сондықтан бірінші, тіпті оныншы әрекетте де өтпеуің мүмкін екеніне дайын болу керек. Мен де көптеген вакансияларға өтінім бердім, жұмысқа шақырылғанға дейін шамамен бір жарым жыл өтті. Ақырында мені Угандаға жұмысқа шақырды.

Мен 2022 жылы алғаш рет сол жаққа волонтер ретінде бардым, Біріккен Ұлттар Ұйымының Босқындар ісі жөніндегі агенттігі-де (UNHCR) жабдықтау бойынша маман болып жұмыс істедім. Міндеттерім босқындармен қарым-қатынас жасау, логистика, сақтау, жеткізу және азық-түлік емес гуманитарлық көмекті тарату мәселелерін шешуді қамтыды. Бұл өте күшті тәжірибе болды, сонымен қатар өз жұмысыңның маңызын және нақты нәтижесін терең түсінуге мүмкіндік берді. Яғни, менің жұмысым қиын жағдайға тап болған адамдардың дәл сол сәтте өмір сүруіне қажет заттармен қамтамасыз етілуіне тікелей әсер етті.

Екінші рет мені Біріккен Ұлттар Ұйымы-ның Конгодағы тұрақтандыру миссиясы (MONUSCO) бойынша жұмысқа шақырды — тағы да логистика маманы ретінде. Бастапқыда мен тікелей Конгода жұмыс істеуім керек еді, бірақ ол жақта әскери жағдай ушығып кеткендіктен, мені Угандада қалдырды — Энтеббе қаласында, онда Африкадағы бірнеше БҰҰ миссиясына қызмет көрсететін өңірлік логистикалық хаб орналасқан. Мен осында 2025 жылдың маусым айынан бері жұмыс істеп келемін. Бастапқыда бұл жазда жұмысымды аяқтауым керек еді, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымы менің келісімшартымды 2026 жылдың соңына дейін ұзартуды сұрады.

Екі келісімшартым да Fully funded бағдарлама аясында болды, яғни Угандада волонтер ретінде болуыма кеткен барлық шығынды толықтай Біріккен Ұлттар Ұйымы өтеді — виза рәсімдеу, ұшу билеттері, тұру шығындары. Бұл жалақы емес, керісінше жобаға қажет дағдылары мен тәжірибесі бар мамандар алатын «волонтерлік стипендия» іспетті қолдау.

Біріккен Ұлттар Ұйымы-дағы волонтерлік келісімшарт бойынша жалпы есеппен төрт жылға дейін ғана жұмыс істеуге болады. Одан кейін ұйымның әртүрлі құрылымдарына немесе миссияларына штаттық қызметке орналасып көруге мүмкіндік бар. Бұл өте қиын, өйткені үміткерлер өте көп және орынға бәсеке жоғары. Дегенмен мен міндетті түрде тырысып көремін, себебі бұл – кәсіби тұрғыда дамығым келетін сала. Маған бұл формат ұнайды: сен жай ғана кеңседе отырмайсың, «даладағы» жағдайды зерттейсің, әртүрлі жерлерге барасың, адамдармен тікелей сөйлесесің, нақты кері байланыс аласың және нақты адамдардың өмірін жақсартуға үлес қоса аласың.

– Бұл өте ерекше жұмыс, үйден алыс. Сіз үшін ең қиыны не болды? Ол жақта болу сізге адам ретінде және кәсіби тұрғыда қалай әсер етті?

– Алғашқы іссапарға дайындалғанда жұмыс процесі әлдеқайда құрылымды болады деп күттім, бірақ шын мәнінде бәрі өте динамикалық болып шықты — шешімдерді бар ресурстар мен жағдайларға қарай қабылдауға, жоғары белгісіздік жағдайында әрекет етуге тура келді. Бұл мен үшін кәсіби тұрғыдан мүлде жаңа сын-тегеуріндер болды, бірақ соңында өз жұмысыңды түсініп, қандай нәтиже керек екенін білгенде, бұның бәріне тез бейімделуді үйренесің. Кәсіби тұрғыда бұл жұмыс маған көп нәрсе берді: үлкен икемділік, эмпатия, сенімділік және стресс жағдайына төзімділік.

Ең қиыны – эмоционалдық тұрғыда болды. Ең алдымен, адамдардың, соның ішінде балалардың да, өмір сүру үшін ең негізгі заттар — тамақ, қажетті базалық ресурстар жетіспей қиналып жатқанын көру өте ауыр. Бұл шынымен де оңай емес. Бұл тәжірибе сені адам ретінде қатты өзгертеді, құндылықтар жүйеңді, әлемге деген көзқарасыңды қайта қарауға мәжбүр етеді. Өмір бойы қалыпты нәрсе деп қабылдап келген дүниелер — бейбіт өмір, қауіпсіздік, жеткілікті тамақ, таза су, түрлі ресурстарға қолжетімділік — біреулер үшін қол жетпейтін арман болуы мүмкін. Бұл бір түрдегі суық душ сияқты, адамды қатты сергітіп, ойлануға мәжбүр етеді.

Халықаралық волонтер болғанда, жұмыс – бұл сөздің тура мағынасында сенің бүкіл өмірің. Келісімшарт мерзіміне сен бәрін өзгертесің: елді, айналаңдағы ортаны, тілді. Әртүрлі тұрмыстық жағдайларға бейімделуге дайын болу керек.

Тағы бір күрделі жайт – психологиялық және физикалық оқшаулану. Бұл тек отбасы мен достардан алыста болу туралы ғана емес, әрине бұл да оңай емес. Мәселе мынада: жұмыс істемейтін уақытта жиі мүлде жалғыз қаласың, ал үлкен қала тұрғынына үйреншікті бос уақыт өткізу мүмкіндіктері болмайды. Маған спортзал көмектесті, сонымен қатар көп кітап оқыдым, өзіммен жалғыз қалуды үйрендім — бұл да өте құнды тәжірибе болды.

Белгілі бір нәрселерден бас тартуға тура келеді, бірақ менің ойымша, бұл оған тұрарлық. Сен әлемді оның толық бейнесінде көресің, бүкіл әлемнің адамдарымен жұмыс істейсің, әртүрлі мәдениеттерді танисың, басқа жағдайда ешқашан бармайтын жерлерді көресің. Сен мүлде басқа әлемді көресің. Бұл өте қызық әрі сені тұлға ретінде кеңейтеді.

– Сіз волонтерлік қызметті белгілі бір деңгейде өз еліңіз – Қазақстанның өкілі ретінде көрсету деп қабылдайсыз ба?

– Әрине! Кез келген халықаралық ортада, әсіресе ұзақ уақыт болғанда, сен өз еліңді – Қазақстанды да таныстырасың. Өз қарым-қатынасың, жұмысың арқылы басқа елдердегі адамдардың Қазақстан туралы көзқарасының қалыптасуына әсер етесің. Бұл өздігінен-ақ болады: сен өз өмірің туралы айтып бересің, сонымен бірге ел туралы да әңгімелейсің, сұрақтарға жауап бересің. Жалпы, сенің адам және кәсіби маман ретінде қандай екенің маңызды, өйткені әріптестердің жадында сен Қазақстанмен байланысты бейне ретінде де қаласың.

Жұмыстан тыс та сәттер бар: әртүрлі елдерден келген халықаралық волонтерлер мен миссия қызметкерлері бір-бірімен жақынырақ танысу, жақсы уақыт өткізу үшін кездесулер ұйымдастырады. Мұндай кездесулер, әдетте, ұлттық ерекшелікке толы болады — әркім өз елін немесе өңірін әріптестеріне таныстырғысы келеді. Мен, мысалы, қонақтарды үйіме шақырғанда, бауырсақ дайындайтынмын. Бәріне ұнады!

– Біріккен Ұлттар Ұйымы бастамасымен биыл Қазақстанның ұсынысы бойынша Халықаралық еріктілер жылы деп жарияланды. Сіздің ойыңызша, волонтер еңбегінің құндылығы неде және неге әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамдар бұл қиын жұмысты өз еркімен, ақысыз атқаруға барады?

– Волонтерлік – бұл өзгеріс құралы. Ол тек сен көмектесетін адамдар үшін ғана емес, көмектесіп жүрген адамдардың өздері үшін де үлкен өзгеріс әкеледі. Мен мұны өз тәжірибемнен көріп жүрмін. Бұл өмірге мағына береді, эмпатияны, жауапкершілікті, азаматтық белсенділікті дамытады. Ол адамдарды біріктіреді: тек мәселелерді шешу немесе көмек көрсету үшін ғана емес, жалпы берік қауымдастықтар құруға, өзара түсіністік орнатуға ықпал етеді — бұл волонтерліктің өте құнды қыры.

Волонтерлік кеше ғана пайда болған жоқ — бұл әрдайым кең таралған құбылыс, әлемнің түрлі елдерінде әртүрлі форматта жүзеге асып келеді. Соның ішінде Қазақстанда өзара көмек көрсету іс жүзінде мәдени кодтың бір бөлігі. Адамдар оған бір нәрсені өзгерткісі келгендіктен, көмектескісі келгендіктен келеді.

Жеке өзіме келсем, мен волонтерлік қызметпен айналысуды жалғастыруды жоспарлап отырмын — Қазақстанда болсын, шетелде болсын. Мен үшін бұл уақытша кезең емес, саналы таңдау. Маған адамдарға, елімізге және жалпы әлемге пайдалы іс жасау шын жүректен ұнайды, бұл қаншалықты пафосты естілсе де.

Источник: https://kazpravda.kz/n/volonterstvo-sposob-izmenit-zhizn-k-luchshemu/